Հրանտ Դինքի դուստրը` Սարե Դինքը

Մաս 3. Դինքի քաղաքը

Եթե հիշում եք, Ստամբուլ կատած իմ վերջին այցից հետո նյութերի շարք պատրաստեցի:  Անցած տարի սեպտեմբերին էր, երբ հարցազրույց վերցրեցի նաև ինձ մտերիմ մի մարդուց, ով հինգ տարի առաջ ամուսնանալով պոլսահայի հետ, մեկնել  է Ստամբուլ և այժմ ընտանիքով բնակվում է Թուրքիայում: Չգիտես ինչու հարցազրույցը չէի հրապարակում: Այսօր հասկացա, որ հունվարի 19-ին էի սպասում…

Այսօր Հրանտ Դինքի մահվան օրն է: Թեև մեզանից շատերը Դինքի մասին իմացան նրա հեռանալուց հետո միայն, բայց դեռևս շատ քչերն են ճանաչում այն միջավայրը, որտեղ ապրում էր նա…

Ըստ պաշտոնական տվյալների Թուրքիայում ապրում է մոտ 70.000 հայ: Սակայն համայնքային պատկան մարմինները պնդում են, որ այս թիվը չափազանցված է: Իրենց կարծիքով այսօր Թուրքիայում ապրող հայերի թիվը 40.000 ավելի չէ. դրան գումարվում է նաև մոտ 12.000 հայաստանցիների թիվը:

- Ինչո՞վ են զբաղվում  Հայաստանից ժամանած հայերը Թուրքիայում, ի՞նչն է նրանց պահում այստեղ:

- Երբ հինգ տարի առաջ Հայաստանից եկա, փողոցում հազվադեպ էի հայաստանցիների տեսնում, իսկ հիմա ամեն քայլափոխի, գրեթե ամենուր հանդիպում եմ նրանց: Փողոցը, որտեղ ես ապրում եմ, բնակեցված է հայաստանից եկածներով, նույնիսկ կարող եմ ասել, որ ամեն երկրոդ շենքում 1-2 հայ կա:  Հիմնականում կանայք են (սակայն վերջին շրջանում նաև տղամարդկանց կարելի է հանդիպել), ովքեր աշխատում են տներում՝  խնամում են տարեցների, երեխաների, կամ պարզապես սպասուհի են աշխատում, հիմնականում հայերի տներում, որովհետև իրենց ավելի ապահով են զգում: Սակայն բավական մեծ թիվ են կազմում նաև այն կանայք, ովքեր աշխատում են թուրքերի, հրեաների և հույների մոտ:

Հայաստանից հիմնականում ժամանակավոր բնակության են գալիս: Սակայն, կարծում եմ, եթե Հայաստանը Թուրքիայի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ ունենար և նրանց հնարավորություն տրվեր քաղաքացիություն ձեռք բերել, նրանց մեծ մասը մշտական բնակություն կհաստատեր այստեղ, որովհետև իրենց ասելով, շատ սիրում են Թուրքիան և թուրքերին:
Բայց երկողների մեծ մասին այստեղ է բերում նյութական կարիքը: Եվ քանի որ Թուրքիան մոտ է Հայաստանին և այստեղ հասնելու համար նրանք մեծ գումարներ չեն ծախսում, նախընտրում են այստեղ գալ: Ես կարծում եմ, որ եթե Եվրոպա գնալը այդքան թանկ չլիներ, նրանց մեծ մասը կնախընտրեր Եվրոպան և ոչ Թուրքիան:

Ինչ վերաբերում է բնիկներին, նկատի ունեմ Թուրքիայի հայերին, նրանք այստեղ իրենց տունն են համարում և ասում են, որ իրենց պապերի պապերը այստեղ ծնվել այստեղ մեծացել, այստեղ էլ հողին են հանձնվել, նույնն էլ իրենք են անելու: Նրանք արմատներով կապված են այս հողին: Սակայն երբեմնի մեծ համայնքից այժմ մնացել է մոտ 40.000 մարդ, ինչը խոսում է այ մասին, որ մարդիկ աստիճանաբար   լքում են երկիրը:

- Շարքային թուրքերի վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ ինչպե՞ս կբնութագրես:

- Դրական: Համենայնդեպս, այսքան ժամանակ ես վատ վերաբերմունք չեմ տեսել: Չեմ ասում, որ նրանք սուրբ են, բայց չեմ կարող ասել, որ գոնե մեկ անգամ վատ վերբերմունք եմ տեսել, ավելին, եղել են դեպքեր, երբ թուրքը շատ ավելի հասկացող է գտնվել, քան իմ հարևանությամբ ապրող հայը: Բայց սա չի նշանակում, որ նրանք խենթի պես սիրում են մեզ՝ հայերիս: Նրանք ունեն իրենց ծայրահեղական կազմակերպությունները, խմբերը, որոնք ատում են հայերին: Պարզապես Էրդողանի կառավարությունը շատ բան փոխեց ու դեռ շարունակում է փոխել այս երկրում: Փոքրամասնությունների հանդեպ վերաբերմունքը երբեք այսքան դրական և լավ չի եղել այստեղ:

- Որքա՞ն հաճախ են հայերը ամուսնանում թուրքերի հետ: Սվելի շատ տղամարդի՞կ, թե՞ կանայք:

- Խառն ամուսնությունների խնդիրը թերևս ամենամեծն է համայնքի համար: Նմանատիպ ամուսնություններ շատ հաճախ են հանդիպում և ամեն օր աճելու միտում ունեն: Չկա նման ուսումնասիրություն, պարզելու համար տղամարդիկ են ավելի շատ ամուսնանում այլ կրոնի դավանող կնոջ հետ, թե հակառակը: Կրոնի հետ վարվում են տարբեր կերպ. ես գիտեմ շատ հայերի (թե՛ կին և թե՛ տղամարդ), ովքեր ամուսնացել են թուրքի հետ, բայց նրանց ամուսին/կինը փոխել է կրոնը և դարձել է քրիստոնյա: Սակայն կան դեպքեր, երբ օրինակ հայ աղջիկն ամուսնանում է թուրք տղամարդու հետ և ինքստինքյան դառնում կրոնափոխ: Միգուցե նրանք ինքնությունը հաստատող փաստաթղթում դեռ նա շարունակի համարվել քրիստոնյա, բայց էությամբ և հոգեպես նա դառնում է մուսուլման, որովհետև նա սկսում է ապրել նրանց կրոնին համահունչ:

- Հայկական մանկապարտեզներում և դպրոցներում հայերեն խոսո՞ւմ են:

- Իրականում, երբ երեխայիդ տանում ես դպրոց կամ մանկապարտեզ ընդունելու, ասում են` հարկավ, հայկական դպրոց է, հայերեն պետք է խոսվի: Բայց դա այդպես չէ: Պատճառները մի քանիսն են. առաջինն այն է, որ երեխաները մեծամասամբ գալիս են թրքախոս ընտանիքներից: Բոլոր ուսուցիչները և տնօրենը գիտեն հայերեն: Իսկ փոխտնօրենները բոլոր դպրոցներում թուրքեր են, դա պահանջվում է օրենքով: Օրինակ, իմ տղայի դասարանում ուսուցչուհին ասում է, որ ինքը խոսում է հայերեն, բայց 20 երեխայից ընդամենը 3-ն են հայախոս (մեկը իմ տղան է, մյուսը ընկերուհուս, որը ևս հայաստանցի է, իսկ 3-րդը բացառություն կազմող պոլսահայ ընտանիքի զավակ է, ում տանը բացառապես հայերեն են խոսում): Դասի ժամանակ ուսուցչուհին ամեն բան ասում է հայերեն, բայց տալիս է նաև թուրքերեն բացատրությունը, պայմանով, որ մի քանի դաս հետո երեխաները այլևս չպետք է հարցնեն թուրքերեն բացատրությունը:

Սակայն որքան էլ ուսուցչուհին ասի, պատմի, սովորեցնի, եթե երեխան տուն վերադառնա և շարունակի թուրքերեն լսել ու խոսել, ոչինչ չի փոխվի: Երեխան ընդամենը բառեր կարող է սովորել, այն էլ որպես պարտականություն կամ տնային հանձնարարություն: Երբ երեխան հայերենն ընդունի  որպես մայրենի լեզու, դա նրա համար դառնա էություն և նկարագիր, և իր ընկերների, բարեկամների, ընտանիքի անդամների հետ հաղորդակցման հիմնական միջոց, այդ ժամանակ որոշ փոփոխություններ կարող են տեղի ունենալ:

Պոլսահայերը միշտ վախեցել են փողոցում հայերեն խոսել, բայց այն բանից հետո, երբ հայաստանցիները եկան և սկսեցին շատ համարձակ հայերեն խոսել Թուրքիայի հասարակական վայրերում, նրանք այլևս առաջվա պես չեն վախենում:

-Իսկ եկեղեցո՞ւմ:

- Եկեղեցում ևս հայերեն չեն խոսում: Թեև պատարագն անցկացվում է հայերենով, երգեցողությունը մեր կոմիտասյան պատարագի հիման վրա է, բայց հայ մարդը հայի հետ Հայ առաքելական սուրբ եկեղեցում պատարագի ժամանակ շփվում է թուրքերենով: Սա ինձ համար անընդունելի է: Եկեղեցում ներկա 100 մարդուց 5-ը հազիվ է հայերեն խոսում: Թեև քարոզը սովորաբար հայերենով է մատուցում, այս տարվա Մեծ Պահքի շրջանում եղան դեպքեր, երբ Արևագալի պատարագներից մեկի ժամանակ վեճ էր ծագել երկու խումբ կանանց միջև, երբ քահանան հրաժարվել էր թուրքերեն քարոզ կարդալ:

Իսկ երիտասարդները եկեղեցի գնում են միայն տաղավար տոներին, այն էլ հին ու նոր ծանոթներին տեսնելու համար:

- Ինչպե՞ս են նշում հայերը ապրիլի 24-ը:

- Չեն նշում: Չեն կարող: Բացառություն էր այս տարվա ապրիլ 24-ը, որը նախաձեռնվեց, կազմակերպվեց և նշվեց մի խումբ թուրք մտավորականների կողմից, որին սակայն թիչ  թվով հայեր  մասնակցեցին:

- Իսկ սեպտեմբերի 21-ը:

- Չեն նշում: Չգիտեն տոնի մասին: Միայն հայկական թերթերից կարող են տեղեկություն ստանալ, այն էլ հայկական թերթեր կարդացողների թիվը օր օրի պակասում է:

Հետգրություն

Սա իրականությունն է բոլոր երկրներում ապրող հայերի մասին, մի քիչ տարբեր, մի քիչ նման: Պարզապես Թուրքիայի դեպքում ավելի ցավոտ է:

Հրանտ Դինքի սիրած երգը` Սարի աղջիկ

- Տա՛, էն երգը ո՞նց էր` «Որսկան ախպեր, սարեն կուգաս… »

Ասեղնագործում ենք: Տատս երգում է.

«Որսկան ախպեր, սարեն կուգաս, Սարի մարալ կըփնտրես, Ասա, յարաբ դուն չըտեսա՞ր. Իմ մարալըս, իմ բալես … »

Տատս լաց է լինում: Պապայիս մասին մոռացել էի…

Ես գիտեմ`
Էլի ձմեռ է գալու…

Դե, իհարկե, իրենցն ուրիշ է. իրենք կարողանում են կառավարել իրենց վարքը, իրենք հոգեկան խանգարում չունեն, խոցելի չեն, բակի երեխաներն իրենց չեն ծաղրում, կանայք բոլոր անհավանական մեղքերի մեջ չեն մեղադրում և ոչ մի լրատվամիջոցի էլ հետաքրքիր չեն: Բայց ահա անհավասարակշիռ հարևանուհու ինտիմ կյանքի մանրամասները սենսացիա փնտրող լրագրողի նյութի գուցեև ամենահետաքրքիր մասն է, և թքած, որ կինը երկու անչափահաս երեխա ունի մանկատանը, որտեղ գուցե հեռուստացույց է միացրած:

Նրանց, ովքեր գիտեն, ուզում եմ հիշեցնել, որ ուրաքանչյուր հասարակությունում ապրում են մարդիկ, ովքեր առավել խոցելի են և հասարակություն  ներառվելու, արժանապատիվ և լիարժեք կյանքով ապրելու համար լրացուցիչ աջակցության կարիք ունեն, ինչպես օրինակ` երեխաները, տարեց մարդիկ, բռնադատվածները, մտավոր կամ ֆիզիկական հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ, փախստականները, թմրադեղերից կախվածություն կամ այլ հիվանդություններ ունեցող անձինք և այլն:

Վերը նշված պատմությունը մի քանի լրատվամիջոց ձեռքից ձեռք փոխանցելուց, հոգեկան հիվանդություն ունեցող մարդուն որպես «պատուհաս գիժ» ներկայացնելուց, հասարակության կարծրատիպերն էլ ավելի խորացնելուց հետո նրանցից մեկն այնուամենայնիվ մի պահ անդրադարձավ բուն խնդրին, որն այլևս որևէ մեկին չի էլ հետաքրքրում:

Մի պարզ պատճառով` անդրադարձի նպատակը ի սկզբանե դա չէր, այլապես գոնե նյութի նշագրերում` թեգերում չէին առանձնացվի «գիժ», «հոգեկան խանգարում» արտահայտությունները, կամ տեքստը չէր ուղեկցվի ներկած դեմքով ծաղրածուի լուսանկարով, և ռեպորտաժի հեռարձակումից հետո մեկնաբանի դեմքին ծամածռված ժպիտ չէր հայտնվի:

Ոչ մեկի համար նորություն չէ, որ մարդիկ չեն հավատում հայրենանվեր գործին, ավելին, վիրավորական արտահայտություններ են գրում, աջ ու ձախ հայտարարություններ անում, ինչպես օրինակ «համահայկական մուրացկանություն» և այլն… Գուցե մարդիկ դրա իրավունքն ունեն, գուցե նրանց էլ կարելի է հասկանալ…

Բայց ամենամեծ ափսոսանքն ու ցավը, որ ապրում եմ, այն գումարների համար չէ, որ կուտեն կամ չեն ուտի, ոչ էլ նույնիսկ արցախցիների համար եմ ցավում, որովհետև նրանց կյանքում միևնույնն է էական փոփոխություններ տեղի չեն ունենա… Ափսոսում եմ մեր կորցրած հավատի համար. հավատ դեպի մարդկային անկեղծ մղումներըը, արդար աշխատանքը, անշահախնդիր սերը, դեպի միասին գործելու մեր կարողությունը, դեպի Հայաստանը, դեպի Արցախը…

Երբ օրեր առաջ ինձ հեռախոսային հաղորդագրություն եկավ, հավատն ու կասկածն իմ մեջ 50/50 էին: Եվ մի պահ կանգ առա, որ մտածեմ: Ես ընտրեցի առաջինը: Ընդամենը 500 դրամով գնեցի իմ հավատը:

Երեկ քնելուց առաջ մտածում էի` իսկ եթե մենք սխալվում ե՞նք, և մեր 500 դրամը հասնելո՛ւ է Արցախ…

Ո՞ր դեպքում է կորուստն ավելի մեծ:

որ գաս, նստեն ուսիդ:

նրանց քույրիկս բերեց գնալուց առաջ`

իր հարսանիքին,

Ճերմակ թելերով կապեց առաստաղից:

Այդ օրվանից նրանք աապրում են իմ սենյակում:

ձմեռ էր,

և ապակիներն արտասվում էին տաքից:

Բոլոր տղաները դեմքով քեզ էին նման:

Երբ սիրեցիր դու,

սկսեցին արտասվել ծառերը,

աստղերը, երգերը…

Եվ բոլոր աղջիկները դեմքով նմանվեցին նրան:

Ես շատ հաջողակ էի, որովհետև մանկապարտեզի ընկերներ և դասընկերներ չունենալուց հետո միանգամից ամենալավ համակուրսեցիներն ինձ բաժին ընկան:

Գրիգորյան Լուսոյին և Ապետնակյան Հասմիկին դեռ ընդունելության քննություններից եմ հիշում, Մանեն առաջինն էր, որ մարդաշատ աստիճաններին ինձ դիպչելով ներողություն խնդրեց: Մերիին ու Տաթևին միշտ որպես  ամենաթիթիզների և լավ սովորողների եմ հիշում (Էրեխեք, հո չե՞մ չափազանցնում), Սոնային ինչ հիշում եմ, մտերիմ էինք… Ասպես կարող եմ երկար շարունակել. բոլորին հիշում ու կարոտում եմ:

Կուրսեցիներիս շնորհիվ իմ ուսանողական տարիները կայացան: Գուցե իրենք չեն էլ պատկերացնում, թե որքան ներդրում են ունեցել դրանում, որովհետև փոքր բան են համարել իմ փոխարեն դասախոսություններ պատճենելը, գրադարանից գրքեր վերցնելը, դասախոսների հետ բանակցություններ վարելը և ինձ համար լսարաններն առաջին հարկ տեղափոխելը, անհրաժեշտության դեպքում ինձ դիմավորելն ու ճանապարհելը համալսարանից…

Բայց դա մանրուք չէ: Եվ հիմա, երբ ասում են ուսանող, ես լավագույն օրինակը նրանց եմ պատկերացնում` իմ ուսանող ընկերներին` ԵՊՀ ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետի 2002-ի իմ կուրսեցիներին:

Դուք ամենալավն էք աշխարհում… Ես ձեզ սիրում եմ, գեղեցկուհիներ:

Click to view slideshow.

քան գիշերը,

և ես չգիտեմ` նրան որտեղ թաքցնեմ:

Սուրճ եմ եփում նրա համար, գիլաս լվանում,

զբաղեցնում եմ` մինչև որ գա գիշերը:

Ի՞նչ եմ անելու, թե հանկարծ ուշանա…

Անձրևի պես մերկ ու խոնավ,

Քամու պես անամոթ,

երբ երջանիկ ես առանց ինձ:

Ծառից պոկված տերևի պես

ազատ եմ ու անկշիռ…

Ինձ մոռանալն այնքան հեշտ է.

Ես չեմ քայլում հանդիպակաց փողոցներով,

սրճարանում պատահաբար ինձ չես գտնի:

Նեղ ու փոքրիկ այս քաղաքում

ինձ մոռանալն այնքան հեշտ է:

• Երեխաների հետ հարցազրույց վարելիս կամ նրանց խնդիրները լուսաբանելիս պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել յուրաքանչյուր երեխայի անձեռնմխելիության, լսված լինելու, ինպես նա‏և իրենց վերաբերող որոշումների կայացմանը մասնակցելու իրավունքին. անհրաժեշտ է միշտ հիշել, որ յուրաքանչյուր երեխա պետք է պաշտպանված լինի բռնությունից:
• Ամեն ինչից անկախ պետք չէ վնաս հասցնել ոչ մի երեխայի` խուսափելով վարքագծին վերաբերող հարցերից կամ եզրահանգումներից, որոնք երեխային ենթարկում են նվաստացման ռիսկի, կամ ցավոտ հիշողություններ են արթնացնում նրա մեջ:
• Հարցազրույցի համար երեխաներ ընտրելիս խտրականություն չի կարելի դնել ելնելով տարիքից, սեռից, ռասսայից, կրոնից, դիրքից, կրթությունից կամ էլ ‎ֆիզիկական կարողություններից
• Ուշադրությո’ւն դարձրեք այն բառերին, որոնցով բնութագրում եք Ձեր հերոսներին, զերծ մնացեք պիտակավորումից:
• Չի կարելի հենց այնպես որևէ բան խոստանալ, որ երեխան պատմի ինչ-որ բան կամ էլ մասնակցի մի պատմության որն իր սեփական պատմության մասը չի կազմում:
• Հարցազրույցի, նկարահանումների և անգամ վավերագրական լուսանկարների համար լրագրողը պետք է թույլտվություն վերցնի երեխայից կամ նրա խնամակալից, ցաանկալի է գրավոր:
• Շատ կարևոր է, որ երեխան կամ նրա խնամակալը տեղյակ լինեն, որ խոսում են լրագրողի հետ: Վերջինս պարտավոր է բացատրել նրանց հարցազրույցի իմաստն ու նպատակը:
• Հարկավոր է ուշադրություն դարձրնել, թե որտեղ և երբ է կատարվում հարցազրույցը: Հաղորդումներ պատրաստելիս պետք է հիշել, որ ձայնային ‎ֆ‎ոնը կարող է շատ բան ասել երեխայի կյանքի ու նրա պատմության մասին:
• Պետք է խուսափել դասակարգումներից ու նկարագրություններից, որոնք կարող են երեխային ճնշման ենթարկել: Երեխայի պատմության համատեքստը պետք է միշտ հստակ ձևակերպել:
• Հարկավոր է միշտ փոխել անունը կամ աղավաղել տեսողական պատկերը այն երեխաների, որոնք

- սեռական բռնության են ենթարկվել ‎‎

- ֆիզիկական կամ սեռական բռնություն են կատարել,

- ՄԻԱՎ վարակակիր են,

- դատապարտված են կամ մեղադրվում են հանցագործության մեջ

- մասնակցել են կամ մասնակցում են ռազմական գործողոթյունների

- փախստական են, ապաստարան են փնտրում կամ էլ տեղահանված են:

• Որոշ դեպքերում երեխայի ինքնությունը հայտնելը բխում է երեխայի շահերից: Զրուցակցի ինքնությունը կարելի է հայտնել, երբ

- երեխան է նախաձեռնում լրագրողի հետ հանդիպումը` ցանկանալով կիրառել խոսքի ազատության իր իրավունքը,

- նա սոցիալական ծրագրի մասնակից է և ցանկանում է ներկայանալ որպես այդպիսին,

- նա ներգրավված է սոցիալ-հոգեբանական ծրագրում, ու իր անունը հայտնելը հանդիսանում է առողջ զարգացման մի մաս:

• Երբ լրագրողը կասկածում է` երեխան ռիսկի ենթարկվո՞ւմ է, թե՞ ոչ, խորհուրդ է տրվում լուսաբանել ընդհանուր իրավիճակը, այլ ոչ թե կենտրոնանալ կոնկրետ դեպքի վրա, որքան էլ պատմությունը հետաքրքիր և կարևոր լինի:
• Երեխաների պայմաններին պետք չէ անդրադառնալ որպես իրադարձություն: Պետք է մշտապես լուսաբանել գործընթացը, որը հանգեցնում է այդ իրադարձություններին:
• Միջոցառումները որպես առիթ օգտագործեք խնդիրը կամ իրավիճակը լուսաբանելու համար:
• Հղումներ կատարեք օրենքներին և կոնվենցիաներին (երեխաների իարվունքների մասին կոնվենցիա 1992, Երեխայի իրավունքների մասին ՀՀ օրենքը, 1996):
• Համագործակցեք երեխաների շահերի պաշտպանությամբ զբաղվող հասարակական կազմակերպությունների հետ:

Սուրբ Սոֆիայի տաճարը

Դպրոցում մեզ սովորեցնում էին, որ Երևանն աշխարհի ամենագեղեցիկ քաղաքներից մեկն է, հետո, երբ մեծացա, և ինձ արդեն բավականին «հասուն չափահաս» էի համարում, մտածում է` տո լավ է, էս ինչ խաբել են խաբում մեզ դպրոցում, ինչ ասես գլուխներս լցնում են, երևի չեն տեսել աշխարհի քաղաքները:

Եվ նորից Ստամբուլում ենք… Նավով շրջագայում ենք Բոսֆորի նեղուցով, ծովից հիանում քաղաքի տեսարանով… Զբոսավարն, իհարկե, անընդմեջ պատմում է պալատների և շենքերի մասին, որոնց մեծ մասը կառուցել են Բալյան ընտանիքի ճարտարապետները: Բնականաբար ոչ մի անգամ խոսքում չի նշում ճարտարապետների ազգությունը, և միայն, երբ տեղեկանում է, որ Հայաստանից ենք և հարցնում ենք հերթական շենքը նախագծողի մասին, ժպտալով պատասխանում ` ձեր ճարտարապետն է` Բալյանը:

Քաղաքի ներսում արդեն հնարավոր չէ չնկատել ավերված շենքերն ու առանձին բնակարանները: Ասես պատերազմ և ռմբակոծություն տեսած քաղաք լինի, որը չի հասցրել ամբողջությամբ վերացնել աղետի հետքերը: Իսկ մյուս շենքերն իրենցից առանձնապես բան չեն ներկայացնում, չհաշված հին շենքերից մի քանիսը, որոնց ճարտարապետներն ակնհայտ է, որ թուրքեր չեն… Եվ սա ամենևին էլ սև նախանձը չէ, որ խոսում է հայի մեջ. երբ վերադառնաք Ստամբուլ, ավելի ուշադիր եղեք:

Երբ ասում են անտանելի, անկանոն երթևեկություն, հավանաբար նկատի ունեն հենց Ստամբուլի երթևեկությունը: Մի կողմից հրաշալի վարպետություն է պետք քաղաքի նեղ փողոցներով երթևեկելու, մյուս կողմից` անհավանական ճարպկություն ուզածդ տեղից և ուզածդ եղանակով փողոցն անցնելու և մեքենայի տակ չընկնելու համար: Երևի Ստամբուլում բոլորն այդիպիսն են` վարպետներ և ճարպիկներ: Ի դեպ, մարդիկ երթևեկում են առանց ամրագոտիներ կապելու, երաժշտությունը մեքենաներում բարձ միացրած, հիմնականում թուրքական` ճիշտ մերոնց նման…

Իսկ սովորական քաղաքացիները, մարդիկ, որ քաղաքի դեմքն են, Ստամբուլում բարեհամբույր և օգնելու պատրաստ են: Նրանք ավելի շատ ասիացիներին հատուկ ջերմությամբ են աչքի ընկնում, քան եվրոպացիներին բնորոշ քաղաքավարությամբ: Ի դեպ, նրանց հագուկապը, ի տարբերություն երաժշտական ճաշակին, չի համընկնում մերի հետ. Ստամբուլի փողոցներում չենք հանդիպում անճաշակ կամ անպատեհ հագնվածների:

… Ստամբուլի հիմնական գեղեցկությունը ծովն ու նավահանգիստն են, Բոսֆորի նեղուցը, հայ ճարտարապետներ Բալյանների դինաստիայի կառուցած շենքերն ու պալատները, բյուզանդական քաղաքի ավերակները…

Վաղուց արդեն Երևանում շրջելիս հայացքս շենքերին է, զարդանախշերին, պատշգամբներին, պարզ և ազնվական կեցվածքով շենքերին… Հիմա, երբ, աշխարհի քաղաքներից մի քանիսը հասցրել եմ տեսնել, համոզված եմ, որ դպրոցում ոչինչ էլ չէին չափազանցնում. վարդագույն երազն իրական է: Ստամբուլն ինձ կրկին հիշեցրեց այդ մասին: Եվ սա ամնևին էլ պարծենկոտություն չէ, որ խոսում է հայի մեջ, Երևանում շրջելիս աչքերը լայն բացեք…

Click to view slideshow.

Ուզում եմ մեր տատիկներն ու պապիկներն էլ նրանց նման անհոգ շրջեն

«Համաձայն միջազգային դասակարգման տարեց են համարվում 65 տարին լրացած անձինք: 65 և բարձր տարիք ունեցող անձանց թիվը 2010թ. հունվարի 1-ի դրությամբ կազմում է Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր բնակչության 10,1%-ը  կամ 327000 մարդ»:

Վերը նշվածը պաշտոնական տեղեկություն էր ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության կայքից, բայց ես ամենևին էլ թվերից չեմ ուզում խոսել:

Նորություն չէ, որ մեր երկրում (գուցե ոչ միայն մեր) պաշտոնյաները խոցելի խմբերին հիշում են միայն հատուկ օրերին, ինչպես, օրինակ, այսօր` հոկտեմբերի 1-ին, տարեցների միջազգային օրը: Ցավոք, լրագրողները ևս հազվադեպ են անդրադառնում նրանց:

Տարեցները հիմնականում ԶԼՄ-ներում հայտնվում են պապիկի կամ տատիկի տեսքով, կռացած, շալի մեջ փաթաթված, գանգատվելով այն ամենից, թե ինչպես է ամեն ինչ փոխվել: Հազվադեպ կհանդիպենք հրապարակումների կամ ռեպորտաժների, որոնցում նրանց նկարագրեն որպես գրավիչ, իրենց իրավունքների համար պայքարող, լիարժեք և ինքնուրույն կյանքով ապրող մարդկանց, ովքեր ոչ թե պասիվ թոշակառուներ են, այլ ակտիվ քաղաքացիներ:

Իհարկե, այդպիսի կերպարներ գտնելը հեշտ չէ, բայց, անշուշտ, բոլորս էլ ճանաչում ենք նման անհատների, և նրանց կերպարը այդքան էլ օտար չէ մեր իրականությանը:

Ամեն տարի ավանդական ռեպորտաժներ չպատրաստելու համար, որոնցում առաջին տիկինն այցելում է ծերանոցներ, կարելի է փոխել թեմային անդրադառնալու սկզբունքները:

Մենք շատ հաճախ կարծում ենք, թե գիտենք տարեցների բոլոր խնդիրները: Սակայն եթե որոշ ժամանակ ուսումնասիրություն անենք, հնարավոր է անակնկալի գանք: Նրանց հետ շփվելու և խնդիրներին մոտիկից ծանոթանալու համար պարզապես կարելի է լինել այն զբոսայգում կամ համայնքային կենտրոնում, ուր հաճախ են այցելում մեծերը:

Անշուշտ, ֆինանսական հոգսերը կարևոր են, սակայն դրանք ուսումնասիրության միակ առարկան չեն: Օրինակ, կարելի է ուշադրությունը կենտրոնացնել տարեցների առջև ծառացած առողջական խնդիրների վրա: Ո՞ր հիվանդություններն են տարածված նրանց շրջանում կամ ոտե՞ղ կարող են նրանք բուժում ստանալ: Ինչպե՞ս են նրանք բուժվում հիվանդանոցներում:

Իրենց զավակների և թոռների հետ տարեցների հարաբերությունները փոխվել են վերջին տարիների ընթացքում: Շատ երիտասարդներ հեռացել են ծնողներից` դրսում ապրուստի միջոց վաստակելու նպատակով: Շատերն էլ պարզապես հրաժարվել են ծնողների հետ ապրելու ավանդույթից և իրենց կյանքն առանձին են դասավորում: Ի՞նչ է փոխվել ծնողների կյանքում, ինչպե՞ս են նրանք համակերպվում այս փաստի հետ, փոխվե՞լ է արդյոք նրանց վերաբերմունքը դրա նկատմամբ:

Մենք շատ քիչ ենք ԶԼՄ-ներում ներկայացնում յուրօրինակ զբաղմունք ունեցող տարեց մարդկանց: Կարող ենք ուսումնասիրել` արդյո՞ք կա որևէ հայտնի դերասան, շարունակո՞ւմ է աշխատել թոշակի անցնելուց հետո, կամ գուցե որևէ իրավաբա՞ն, բժի՞շկ կամ այլ մասնագետ: Կարելի է գտնել այնպիսի տարեցների, ովքեր ունեն հետաքրքիր հոբբիներ, կամ օժտված են անսովոր հմտություններով, կամ էլ զբաղվում են սպորտով, կամ որևէ այլ ֆիզիկական գործունեությամբ: Արդյո՞ք հատուկ հետաքրքրություն ունենալը նրանց օգնում է երիտասարդ զգալ:

Ամենակարևորը պետք է ուշադիր լինել բառերը և արտահայտություններն ընտրելիս: Հիշենք, որ տարեց մարդիկ ավելի զգայուն են իրենց բնութագրող բառերի նկատմամբ:

Մաս 1. Հիշողություններ

Անկախության 20-ամյակը Ստամբուլում դիմավորեցի: Պատահաբար ստացվեց, մեկնել էի գործուղման: Բայց խոսքը դրա մասին չէ:

Ես հայրենասիրության մասին բարձրաձայն ճառեր ասողներից չեմ, ոչ էլ արտահայտված ազգայնամոլ  Ինչ վերաբերվում է թուրքերին և Թուրքիայի հանդեպ իմ վերաբերմուքնին, միակ բանը որ շարունակում եմ կրնել, որ լուսին և աստղ կրող դրոշներ այրելու փոխարեն, անհրաժեշտ է եռագույնը բարձրացնել սեփական հողի վրա, որ գոնե երեխաների համար հեշտ լինի սեփական դրոշի գույները հիշելը:

Ստամբուլում երկրորդ անգամ էի, և այն ինչ հիշում էի առաջին ուղևորությունից (2001 կամ 2002), ինձ ստիպում էր կարոտել այդ քաղաքը և ուրախանալ նրա հետ հանդիպման նոր հնարավորության համար. հայ համայնքի ջերմ ընդունելությունը, զբոսանքները, հյուրասիրությունը, պատարագները հայկական եկեղեցիներում, ճաշկերույթները Պոլսո հայոց պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆյանի ընկերակցությամբ և Նրա աղոթքով:

Մեզ հետ մեկնած երեխաներից շատերը հենց Ստամբուլում սովորեցին «Հայր մերը», առանց որի ողջ օրերի ընթացքում հաց չէինք ճաշակում հայ համայնքում: Իսկ «Լցրեք ընկերներ, բաժակները լի, թող հայոց գինին մեզ անուշ լինի» տողերը մինչև հիմա հիշեցնում են պոլսահայերի խնջույքի և ուրախության սեղանները:

Բազմաթիվ չջնջվող հիշողություններ Բալյանների թողած ճարտարապետության, հայկական եկեղեցիների վրա ծածանվող թուրքական դրոշների, բարձր և վախեցնող նամազի ձայների, շատ բարի և օգնելու պատրաստ մեր թուրք վարորդի, հայկական վարժարանների երեխաների հետ հանդիպումների մասին… Չխամրող հիշողություններ…

Շարունակելի

Հենց Ամանորի անուն են տալիս

միշտ հիշում եմ

այն մեկը

որի նախօրիեին սիրահարված էի

քեզ…

Ուրիշ Ամանոր

էլ չի գալիս:

Ես եմ վաղ արթնացել,

Արևը դեռ չի հասցրել թեքվել այս կողմ:

Մի փոքր համբերել է պետք

Հետո նա կժպտա պատերիս…

Սենյակս այդքան էլ մութ չէ:

Եվ որպեսզի թիթեռ չդառնամ դարչինի գույն,
մատների մեջ փոշիացող
նստեմ պատին` մեր տան առջև
գիշերն անցնի:
Ամառն անցնի`
թիթեռ չդառնամ փոշիացող…

քամին` նրանց մեջ,

ամպը ամպի վրա,

քամին` նրանց մեջ…

Աշունը կապեմ աթոռիս ոտքին`

ամպը ամպին մնա,

տերևը` տերևին: